LawyerOn.pl

LawyerOn – oraz dawniej również bdp.org.pl ( Blog Doradztwa Prawnego )

Prawa konsumentów

Wzorce umów – niedozwolone klauzule umowne

Sharing is caring!

Jak wynika ze źródeł prawa prywatnego zarówno krajowego jaki europejskiego, dopuszczalne jest tworzenie w sposób jednostronny, tzw. ogólnych warunków umów czyli wzorców umów. Według obowiązujących Zasad Europejskiego Prawa Umów są to wszelkie „z góry” przygotowane postanowienia umowne, sporządzone do pewnej nieokreślonej liczby umów danego typu, które nie wynikały z indywidualnych negocjacji pomiędzy stronami. Wzorce umów stosowane są szczególnie podczas zawierania umów adhezyjnych, masowych oraz w sprzedaży bezpośredniej czy handlu elektronicznym. Zgodnie z Kodeksem Cywilnym w art. 384 §1 czytamy, że „ustalony przez jedną ze stron wzorzec umowy, w szczególności ogólne warunki umów, wzór umowy, regulamin, wiąże drugą stronę, jeżeli został jej doręczony przed zawarciem umowy”. Ponadto §2 mówi, iż „w razie gdy posługiwanie się wzorcem jest w stosunkach danego rodzaju zwyczajowo przyjęte, wiąże on także wtedy, gdy druga strona mogła się z łatwością dowiedzieć o jego treści. Nie dotyczy to jednak umów zawieranych z udziałem konsumentów, z wyjątkiem umów powszechnie zawieranych w drobnych, bieżących sprawach życia codziennego”.1 Zatem jeśli konsument nie otrzyma wzorca umowy, wiąże go jedynie w przypadku umów drobnych, bieżących sprawach życia codziennego tzw. umów bagatelnych. W przypadku kontraktów zawieranych w sprzedaży bezpośredniej, umów zawieranych poza lokalem wzorzec ten jak wynika z ustawy jest obowiązkowy. Jak uważa M. Bednarek: „przez wzorce umów należy rozumieć wszystkie klauzule umowne, które zostały przygotowane z góry na użytek przyszłych umów. Są one opracowywane jednostronnie przez podmioty (lub na ich zlecenie), które zamierzają zawrzeć wiele umów na identycznych warunkach kontraktowych”2

Ważną cechą wzorca umowy jest to iż powinien on być sformowany jednoznacznie oraz w zrozumiały sposób, zaś niejednoznaczne postanowienia tłumaczy się na korzyść konsumenta (art. 385 §2). Przepis ten wyraża zasadę jednoznaczności (transparentności) wzorca, zwracając uwagę na to, iż powinien on być sformułowany zarówno w sposób jednoznaczny jaki zrozumiały3. Wskazuje na to również Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 2014 r., (I CSK 531/13), w którym czytamy, że „zrozumiałość dotyczy zarówno treści, jak i formy wzorca, natomiast wymóg jednoznacznego jego sformułowania odnosi się wyłącznie do treści, zmierzając do zapobiegania sformułowaniom, które mogą prowadzić do wieloznaczności tekstu”.

Podnosząc tematykę wzorca umów w stosunku do konsumentów szczególną uwagę należy zwrócić na art. 385[1] §1 K.C. dotyczący niedozwolonych postanowień umownych. W cytowanym przepisie zdanie pierwsze czytamy, że „postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne)”. Mimo to nie dotyczy to postanowień określających strony świadczenia oraz ceny lub wynagrodzenia, jeśli zostały sformowane w jednoznaczny sposób (art. 385[1] §1 zd.2). Przepis ten i następne stanowią implementację dyrektywy Rady Unii Europejskiej nr 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Stosowanie niedozwolonych postanowień umownych, sankcjonowane jest brakiem mocy wiążącej tych klauzul. Przepisy te stosuje się to umów obligacyjnych zawieranych pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem, przy użyciu lub też bez użycia wzorców umów, jak również do klauzul wzorców umownych stosowanych przy zawieraniu umów. Katalog postanowień umownych, które w razie wątpliwości należy uznać z niedozwolone klauzule zawarty jest w art. 385[3] K.C. Niedopuszczalne jest natomiast uznanie klauzuli za niedozwoloną w przypadku postanowień indywidualnie uzgodnionych z konsumentem oraz postanowień określających główne świadczenia stron o czym już wspominano. Jeśli chodzi natomiast o przesłankę braku indywidualnego uzgodnienia została ona przybliżona w art. 385[1] §3 gdzie za „nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu, zaś w szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta.” W praktyce najczęściej będzie to dotyczyć sytuacji w których umowa została zawarta przy użyciu wzorca umownego albo jest ona tylko elementem tego wzorca. Ponadto za nieuzgodnione indywidualnie postanowienia, należy również uznać te, które nie były zawarte przy użyciu wzorca, ale jednoczenie nie były przedmiotem negocjacji pomiędzy stronami, mówimy wówczas o tzw. klauzulach narzuconych. Zwracając uwagę na kryterium „rzeczywistego wpływu”, należy podkreślić, iż za nieuzgodnione indywidualnie postanowienia uznać trzeba również te w których konsument ma możliwość wyboru jednej z zaproponowanych przez przedsiębiorcę opcji. W przeciwnym razie w takiej sytuacji drogą wyboru alternatyw przedsiębiorca byłby w stanie pozbawić konsumenta ochrony przewidzianymi w omawianych przepisach4. Zatem „rzeczywisty wpływ” ma miejsce praktycznie jedynie w przypadku gdy konsument uzgodnienia takie zawarł w trakcie negocjacji lub były one zaproponowane przez samego konsumenta. Natomiast ciężar dowodu zgodnie z ogólną zasadą zawartą w art. 6 K.C. oraz przepisem art. 385[1] §4, spoczywać będzie na stronie, która się powoła na sam fakt, iż konkretne postanowienie zostało zawarte w wyniku uzgodnienia indywidualnego spoczywać będzie na stronie5. Z reguły będzie to przedsiębiorca ponieważ w jego interesie jest najczęściej udowodnienie indywidualnych uzgodnień z konsumentem.

Dokonując analizy wzorców umów, uwzględniając niedozwolone zapisy umowne (klauzule niedozwolone), w kontaktach z konsumentami należy również zwrócić uwagę na ustawę z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów, a w szczególności przepisy dotyczące praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Otóż w art. 24 ust.1 ustawodawca wyraźnie zakazuje stosowania praktyk naruszających właśnie zbiorowe interesy konsumentów. Jedną z tych praktyk, właśnie jest „stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone”(art. 24 pkt 1 ust.1). Zgodnie z art 479[45] K.P.C. rejestr ten prowadzony jest przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów na podstawie prawomocnych wyroków sądu. Stosowanie wzorców umów i związanych z nimi klauzul uznanych wcześniej za niedozwolone przez przedsiębiorców, jest wykazanym przez ustawodawcę bezprawnym działaniem podmiotu który je stosuje. Nie potrzebna jest zatem analiza identyfikacji takiego zachowania poprzez analizę przepisów prawnych, gdyż działania takie wypełniają samoistną przesłankę bezprawności6. Wskazuje na to również uchwała z dnia 13 lipca 2006 r. Sądu Najwyższego7 która stwierdza, że „stosowanie postanowień wzorców umów o treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 479[45] § 2 K.P.C., może być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów.”

Jak wynika z badania przeprowadzonego przez Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów zawartego w Raporcie Rynku Sprzedaży Bezpośredniej w Polsce z sierpnia 2012, przeprowadzonego na grupie 70 przedsiębiorców, aż u 33 przedsiębiorców z 34 stosujących obowiązujące wzorce umów w obrocie konsumenckim, wykazano nieprawidłowości. Dotyczyły one w większej części postanowień wpisanych do Rejestru gdzie 13 przedsiębiorców zastosowało łącznie 20 niedozwolonych klauzul, oraz innych postanowień naruszających przepisy prawa. Wśród postanowień, które mogą być tożsame wpisanych do Rejestru o którym mowa w art. 479[45] K.P.C. wyróżnić można:

  • „dotyczące uznania za doręczone pisma wysłanego przez przedsiębiorcę na ostatni znany adres konsumenta” – (np. W wyniku braku zawiadomienia o nowym adresie, korespondencja doręczona pod poprzedni adres będzie uznana za skutecznie doręczoną.)

  • „ograniczające możliwość dochodzenia roszczeń wynikających z udzielonej gwarancji” – (np. Gwarancja nie obejmuje normalnego zużycia.)

  • „ograniczające możliwość odstąpienia od umowy” – (np. Zwracany towar nie może być używany i musi mieć oryginalne opakowanie w stanie nie naruszonym.)

  • „nakazujące konsumentowi wyznaczenie dodatkowego terminu na spełnienie świadczenia przez przedsiębiorcę” – (np. W przypadku niedotrzymania przez XXX ww. terminu dostawy Kupujący może odstąpić od umowy sprzedaży lub zażądać odszkodowania z tytułu jej niewykonania pod warunkiem wyznaczenia XXX w formie pisemnej ostatecznego terminu dostawy towaru nie krótszego niż cztery tygodnie.)

  • „dotyczące danych osobowych konsumentów” – (np. Wyrażam zgodę na wielokrotne przetwarzanie i transfer danych osobowych, zarówno w celach wykonania niniejszego zamówienia oraz w celach promocyjno – handlowych oraz na udostępnianiu ich podmiotom trzecim…)

  • „dotyczące wyłączenia możliwości wytoczenia powództwa przed sądem właściwym wg przepisów kodeksu postępowania cywilnego” – (np. Ewentualne spory wynikające z realizacji niniejszej Umowy Sprzedający może rozstrzygać przed sądem właściwym ze względu na miejsce spełnienia świadczenia…)

  • „ograniczające obowiązki przedsiębiorców” – (np. W przypadku wniesienia reklamacji Kupujący ponosi koszty dostarczenia i odbioru od sprzedającego przedmiotu reklamacji.)8

Stwierdzono również naruszenia przepisów ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej. Naruszenie to polegało na zamieszczeniu klauzuli o treści „W sprawach nieuregulowanych mają zastosowanie przepisy Kodeksu Cywilnego” co jest sprzeczne z art. 17 tej ustawy mówiącym o „zasadach uczciwej konkurencji i poszanowania dobrych obyczajów oraz słusznych interesów konsumentów”. Sprzecznym działaniem z dobrymi obyczajami jest tutaj dezorientacja konsumenta oraz wywołanie u niego błędnego przekonania, wykorzystując jego niewiedzę i naiwność. Prawo do rzetelnej informacji jest fundamentalnym prawem konsumenta, zaś odesłanie go w nieuregulowanych sprawach jedynie do przepisów Kodeksu Cywilnego jest informacją nierzetelną i niepełną9. Jak wynika z wielu decyzji Prezesa UOKiK oraz wyroków Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów10 informacja ta jest „jest informacją nierzetelną, niepełną, naruszającą dobre obyczaje, gdyż wprowadza konsumenta w błąd odnośnie przysługujących mu uprawnień, co może doprowadzić do sytuacji, iż konsument nie będzie dochodził swoich praw uregulowanych w innych ustawach niż K.C. i tym samym naruszającym art. 17 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej”11

Omawiając problematykę wzorców umów i niedozwolonych postanowień warte przytoczenia są zakwestionowane przez Prezesa UOKiK postanowienia naruszające art. 385[3] K.C. zawierający przykładowy katalog niedozwolonych takich działań. Wśród nich zlazły się m.in.:

  • „postanowienia mogące wyłączyć lub ograniczyć odpowiedzialność przedsiębiorców za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy” – (np. Wszystkie dane dotyczące oferowanych produktów, tzn, opisy oraz, zdjęcia, są zgodne z danymi katalogowymi producentów, którzy zastrzegają sobie prawo do ewentualnych błędów oraz inna Zwalniam ACN z wszelkiej odpowiedzialności za oświadczenia, czyny lub zaniedbania Niezależnego Przedstawiciela. )

  • „postanowienia mogące przyznać przedsiębiorcy uprawnienia do dokonywania wiążącej interpretacji umowy” – (np. W przypadku wniesienia nieuzasadnionej reklamacji oraz w przypadku nieuzasadnionego odstąpienia od umowy, Kupujący ponosi koszty dostarczenia towaru do Sprzedającego oraz zwrotu towaru do Kupującego.)12 – naruszająca art. 385[3] pkt 9 K.C.

Przedstawione w raporcie zastrzeżenia co do abuzywności klauzul nie są ostateczne, bowiem jedynie Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów posiada kompetencję do uznania postanowienia za niedozwolone. Ponadto jedynie prawomocny wyrok Sądy uprawnia Prezesa UOKiKu do wpisania klauzuli do Rejestru (art. 479[45] K.P.C.).

Podczas przeprowadzania badania i kontroli przedsiębiorców dopatrzono się możliwości stosowania praktyk sprzecznych z prawem. Warta zauważenia jest stosowana praktyka, na którą zwrócono uwagę podczas omawiania praktyk przedsiębiorców, polegająca na braku wręczenia oświadczenia o odstąpieniu od umowy zawartej poza lokalem przedsiębiorstwa, która została zaobserwowana w przypadku 5 podmiotów. Świadczy ona nie tylko o braku poinformowania konsumenta o przysługujących mu prawach ale świadomej manipulacji przez niektórych przedsiębiorców w celu zapobieżenia możliwości skorzystania z tego prawa przez słabszą i nieświadomą stronę w tym stosunku prawnym (obowiązek informacyjny zawarty w art. 12 ust. 1 pkt 9 ustawy o prawach konsumenta). Wyniki badań dowodzące wielu nieprawidłowości powinny skłaniać konsumentów do ostrożności w trakcie uczestnictwa w różnego rodzaju pokazach towarów oraz podczas analizy wzorców umów, jakie wykorzystywane są w tej formie sprzedaży13.

Już wkrótce na naszym blogu, mechanizmy zwrotu produktów zakupionych w sprzedaży bezpośredniej przez przedsiębiorców, czyli potocznie mówiąc „zwrot towarów kupionych na firmę”, czy „zwrot na firmę. 
Zapraszamy serdecznie do lektury

1 A. Bierć – Zarys prawa prywatnego…, , s.66
2 M. Bednarek – Wzorce umów w prawie polskim, Wydawnictwo CH Beck, Warszawa 2005, s. 1
3 A. Olejniczak – Komentarz do art.385 Kodeksu cywilnego, pkt 4.
4 A. Olejniczak – Komentarz do art.385[1] Kodeksu cywilnego, pkt 4,5
5 R. Trzaskowski, Cz. Żuławska – Komentarz do art.385[1] Kodeksu cywilnego, pkt 2
6 M. Sieradzka – Komentarz do art.24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, pkt 2
7 Sygn. akt III SZP 3/06
8 Raport Rynek Sprzedaży Bezpośredniej – Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Łódź 2012 r. s.44-53
9 Tamże, s. 56
10 podobne wyroki Sąd Okręgowy w Warszawie – SOKiK sygn. XVII AmA 93/08, AmA 26/08, Sąd Apelacyjny w Warszawie – sygn. VI ACa 1098/07, VI ACa 512/09, VI ACa 539/09, VI ACa 122/10)
11 Decyzja Nr RŁO 12/2013 z dnia 29 marca 2013 r., Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Delegatura w Łodzi
12 Raport Rynek Sprzedaży Bezpośredniej…, op.cit., s. 77-83
13 Tamże, s.85

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Twój adres email nie zostanie opublikowany.

*

code